بر اثر کاهش برنامه ریزی نشده تولید برخی از کشورهای عضو مانند ونزوئلا، آنگولا و…، تولید اوپک در ماه می عملا با کاهشی در حدود ۱۵۲ درصد هدف تعیین شده یعنی نزدیک به ۱٫۸ میلیون بشکه در روز نسبت به هدف تعیین شده یعنی ۱٫۲ میلیون بشکه در روز، مواجه شد.

در اجلاس وزرای نفت – انرژی کشورهای عضو سازمان صادرکننده نفت (اوپک) در جلسه جمعه اول تیرماه (۲۲ ژوئن ۲۰۱۸) تصمیم گرفته شد با توجه به سقوط تولید نفت کشورهای عضو به سطحی پایین‌ تر از میزانی که در توافق نوامبر سال ۲۰۱۶ میلادی تعیین شده بود، با تأکید بر پایبندی اعضا به میزان کاهش تولید مقررشده در توافق یادشده، خواستار افزایش تولید کشورهای عضو نسبت به تولید ماه می شود تا کاهش تولید نفت ۱۲ کشور عضو سازمان را (اعضای سازمان به استثنای لیبی و نیجریه) به سطحی که در توافق تاریخی نوامبر ۲۰۱۶ تعیین شده بود، یعنی ۱٫۲ میلیون بشکه در روز، بازگرداند.

درواقع بر اثر کاهش برنامه‌ریزی‌نشده تولید برخی از کشورهای عضو مانند ونزوئلا، آنگولا و…، تولید اوپک در ماه می عملا با کاهشی در حدود ۱۵۲ درصد هدف تعیین‌شده یعنی نزدیک به ۱٫۸ میلیون بشکه در روز نسبت به هدف تعیین‌شده یعنی ۱٫۲ میلیون بشکه در روز، مواجه شد.

به‌همین دلیل نیز کنفرانس تصمیم گرفت خواستار بازگشت به میزان کاهش تعیین‌شده شود تا ثبات بازار نفت حفظ شده و قیمت‌ ها افزایش بیشتری نیابند.

پاراگراف مربوطه در بیانیه پایانی اجلاس ۱۷۴ وزرای اوپک (که در وب‌سایت آن سازمان منتشر شده است) به شرح زیر است:

«بر این اساس، کنفرانس تصمیم گرفت که کشورها (منظور کشورهای عضو سازمان) حداکثر تلاش خود را بکنند تا اوپک-۲ (یعنی اعضای سازمان به استثنای دو کشور لیبی و نیجریه که از توافق مزبور مستثنا شده بودند)، از اول جولای ۲۰۱۸ برای باقی‌ مانده دوره قطع‌ نامه یادشده در بالا (یعنی تا آخر سال میلادی) تا میزان صد درصد به سطح کلی انطباق (با میزان کاهش تعیین‌شده در توافق نوامبر ۲۰۱۶) پایبند باشند و برای JMMC (کمیته مشترک وزارتی رصد بازار نفت، مقرر شد) بازار را رصد کرده و به رئیس کنفرانس گزارش دهد».

در بیانیه یادشده هیچ رقمی برای میزان افزایش تولید نفت اوپک مشخص نشده است، اما از مقایسه دو رقم ۱٫۲ میلیون بشکه در روز کاهش هدف و ۱٫۸ میلیون بشکه در روز کاهش واقعی تولید به‌ سادگی قابل درک است که اگر قرار باشد اوپک به سطح کاهش هدف یعنی ۱٫۲ میلیون بشکه در روز بازگردد، فقط لازم است ۶۰۰  هزار بشکه به تولید خود اضافه کند.

با این حال، بلافاصله پس از پایان نشست وزیران اوپک و با وجود انتشار متن بیانیه که در آن به رقمی برای افزایش تولید اشاره نشده است، خبرگزاری‌ ها و انتشارات بین‌ المللی که تحولات بازارهای انرژی و نفت و گاز را پوشش می‌دهند، به توافق اوپک برای افزایش تولید اسمی یک میلیون بشکه در روز که احتمالا در عمل به افزایش تولید ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار بشکه‌ای نفت بینجامد، پرداختند.

نه‌تنها خبرگزاری‌ ها، بلکه وزیران نفت روسیه و عربستان نیز اشاره‌هایی به افزایش تولید یک میلیون بشکه در روز داشتند. در خبرگزاری بلومبرگ از آقای نواک نقل قول شده بود که ضمن منطقی‌دانستن تصمیم اوپک به افزایش یک میلیون‌ بشکه‌ ی تولید، این تصمیم را در جهت دیدگاهی که می‌داند برای بازار چه کاری باید انجام شود، دانسته بود.

آقای الفلیح، وزیر انرژی عربستان، هم در گفت‌ وگویی که در پایان کنفرانس خبری جلسه وزارتی اوپک-غیراوپک داشت، اظهارنظر کرد که افزایش تولید بیشتر به سمت رقم یک میلیون خواهد بود تا ارقامی کمتر.

در حالی‌که وزیر نفت ایران در مصاحبه بعد از کنفرانس خود به‌روشنی تعیین هر رقم افزایش تولید را رد کرده و توافق وزیران اوپک را فقط بازگشت به پایبندی صددرصدی کشورهای عضو اوپک به توافق نوامبر ۲۰۱۶ دانسته بود.

همان‌طور که در بالا آمد، تحقق کامل این پایبندی کامل فقط مستلزم افزایش ۶۰۰ هزاربشکه‌ ای نفت خواهد بود و چون ممکن است برخی از کشورهای عضو قادر به افزایش تولید تا حد پایبندی کامل به توافق ۲۰۱۶ نباشند، این افزایش جمعی حتی ممکن است کمتر از ۶۰۰  هزار بشکه هم باشد.

نکته جالب آن است که بیانیه‌ای که در روز شنبه دوم تیر (۲۳ جولای) و در پایان جلسه وزارتی اوپک-غیر‌اوپک انتشار یافت و در وب‌سایت دبیرخانه اوپک مشاهده می‌شود، میزان واقعی کاهش تولید کل ۲۴ کشور اوپک و غیر‌اوپک متعاهد توافق نوامبر ۲۰۱۶ در ماه می را به اندازه ۱۴۷ درصد هدف تعیین‌شده کاهش ۱٫۸ میلیون بشکه در روز دانسته است که به معنی تولید ۲٫۶ میلیون بشکه در روز کمتر از تولید این ۲۴ کشور در پاییز ۲۰۱۶ است.

این رقم در مقایسه با میزان کاهش تولید هدف، یعنی ۱٫۸ میلیون بشکه در روز نشان می‌دهد که تنها افزایش ۸۴۰‌بشکه‌ای نفت از سوی این ۲۴ کشور شامل اوپک و کشورهای تولیدکننده نفت غیر‌اوپک به رهبری روسیه (۶۰۰ هزار بشکه به وسیله اوپک و ۲۴۰ هزار بشکه به وسیله غیر‌اوپک) می‌تواند کشورهای متعاهد را به صددرصد پایبندی کاهش تولید مقرر‌شده برساند که هنوز هم از یک میلیون بشکه افزایش ادعایی برای ۱۲ کشور عضو اوپک کمتر است.

بنابراین به نظر می‌رسد که عربستان که تا دو ماه پیش اظهار می‌کرد با قیمت ۸۰‌دلاری نفت مشکلی ندارد و افزایش تولید اوپک نیاز به کار بیشتری دارد و کشورهای شیخ‌ نشین‌ اقماری او در حاشیه خلیج فارس از یک سو روسیه و برخی از کشورهای تولید کننده نفت غیر‌اوپک که دارای ظرفیت مازاد تولید هستند، انتظار دارند با خروج آمریکا از برجام و شروع تحریم‌ های آمریکا علیه صنعت نفت ایران و کاهش صادرات و تولید کشور ما تولید خود را افزایش دهند و جایگزین نفت ایران کنند و این در واقع مطلبی است که رئیس دوره‌ای اوپک آقای سهیل المزروعی، وزیر انرژی و صنعت امارات متحده عربی، در پاسخ سؤال خبرنگار روس شرکت‌کننده در کنفرانس خبری اجلاس وزارتی اوپک-غیر‌اوپک که از رفتار اوپک در صورت شروع تحریم‌های آمریکا علیه صادرات نفت ایران پرسیده بود، عنوان کرد.

او بدون اسم ‌بردن از کشوری، لزوم انعطاف‌پذیری و اصلاح تولید کل اوپک برای جبران حذف تولید برخی کشورهای عضو برای حفظ ثبات بازار نفت را مطرح کرد. برخورد صحیح با این موضع‌گیری‌ها می‌تواند با درخواست ابهام ‌زدایی و روشن‌کردن جزئیات مصوبه اخیر اوپک شروع شود. ابهاماتی مانند تصریح‌ نکردن در نحوه و میزان افزایش تولید و مکانیسم تخصیص و باز‌تخصیص تولید از کشورهایی با ظرفیت کاهنده تولید به کشورهایی که دارای ظرفیت مازاد هستند و… .

این می‌تواند همبستگی ایران با کشورهای همسو در سازمان را تقویت کند؛ درحالی‌ که ابهام‌ زدایی‌ نکردن می‌تواند در ماه‌های آینده و با تفسیرهای متفاوت کشورهای عضو اوپک (و کشورهای غیر‌اوپک متعاهد) از مصوبه اجلاس وزیران مشکلاتی در تصمیم‌ گیری‌ های مدیریتی عرضه نفت اوپک و در نتیجه تعادل بازار نفت حول قیمت‌های مقبولی ایجاد کند.

بنابراین پیشنهاد می‌شود از هم‌اکنون با بررسی‌های کارشناسی، سناریوهای احتمالی جایگزین و موضع‌گیری مناسب ایران برای وضعیت مورد انتظار تنظیم شود.

همچنین باید توجه کرد ماهیت تصمیم‌ گیری‌ های اوپک (و احیانا مجمع کشورهای صادرکننده گاز) به دلیل دو موضوع در حال تغییر است که می‌تواند اثرگذاری کشورهایی مانند ایران، ونزوئلا، عراق و الجزایر بر این تصمیمات را تحت ‌تأثیر قرار داده و تضعیف کند؛ بنابراین لازم است تدبیری درباره این مسائل اندیشیده شود.

اول؛ پیوستن کشورهایی به سازمان که دارای تولید و صادرات اندک نفت هستند (و بعضا وارد‌کننده خالص نفت‌اند) با‌این‌ حال در تصمیمات اوپک دارای حق رأی هستند.

از‌آنجا‌که تصمیمات اصلی اوپک درباره مدیریت عرضه نفت است، وجود این کشورها که احتمالا روابط نزدیکی نیز با کشورهای عربی دارند، می‌ تواند مشکلاتی در اتخاذ راهبردهایی که منافع ما و کشورهای همسو را تأمین می‌ کند، ایجاد کند.

دوم، همکاری‌های غیر‌اوپک به‌ویژه روسیه با سازمان کشورهای صادرکننده نفت. روسیه اظهار تمایل کرده است که به ‌صورت عضو وابسته یا عضو ناظر‌شدن با اوپک همکاری کند.

از‌آنجا‌ که این کشور تولید‌ کننده و صادر‌ کننده بزرگ نفت و گاز و دارای روابط متفاوت با قطب‌ های اقتصادی دنیاست، به نظر می‌رسد این همکاری‌ ها می‌تواند آثار گسترده و عمیقی بر اوپک داشته باشد.

در‌حال‌ حاضر این همکاری‌ ها به‌ تدریج از صورت حمایت از تصمیمات اوپک برای ثبات بازار نفت به اثرگذاری بر تصمیمات اوپک و موضع‌ گیری به نفع برخی سیاست‌ ها یا کشورها در مقابل سایر سیاست‌ ها و اعضا، در حال تغییر است.

لازم است ابعاد و اثرات احتمالی همکاری غیر‌اوپک با اوپک بررسی و مراکز تصمیم‌گیری اعلام شود.

فاطمه ممیوند / شهرستان ری